Duurzaamheid in het onderwijs zonder geweten is een ‘half’ vak

In het huidige onderwijslandschap lijkt alles te draaien om snelheid, efficiëntie en meetbare resultaten. We willen dat studenten ‘eigenaar’ zijn van hun eigen leerproces en dat ze zo soepel mogelijk door hun curriculum navigeren. Maar terwijl we onze leerlingen volstoppen met kennis over de klimaatcrisis, CO₂‑reductie en biodiversiteit, rijst er een fundamentele vraag: zijn we hen aan het opleiden tot deskundigen, of tot verantwoordelijke mensen?

De internationaal erkende onderwijsexpert Gert Biesta waarschuwt in een recent opiniestuk in Trouw dat we een cruciale blinde vlek hebben in ons onderwijs: gewetensvorming. Voor organisaties zoals Planeet in Actie, die gastlessen verzorgen op het snijvlak van burgerschap en duurzaamheid in het onderwijs, is dit een essentieel inzicht. Want duurzaamheid is geen technisch kunstje; het is een morele opdracht.

In dit artikel lees je:

• Waarom duurzaamheid zonder geweten leidt tot ‘halve vorming’
• Wat Biesta bedoelt met gewetensvorming in het onderwijs
• Waarom de ‘plek der moeite’ cruciaal is bij duurzaamheid
• Hoe weerstand en ongemak bijdragen aan echte vorming
• Wat het verschil is tussen ‘jezelf zijn’ en ‘een zelf zijn’

Waarom leidt duurzaamheid zonder geweten tot ‘halve vorming’?

Zonder aandacht voor gewetensvorming blijft duurzaamheid in het onderwijs oppervlakkig en instrumenteel.

Biesta haalt de Duitse filosoof Theodor Adorno aan, die stelde dat je nog zo breed en diep ontwikkeld kunt zijn, maar dat je slechts “half gevormd” bent als je nooit de vraag tegenkomt wat je met al die kennis gaat doen. In de context van de klimaatcrisis is dit pijnlijk relevant. We kunnen een generatie opleiden die precies weet hoe ze de ‘groene cijfers’ moet optimaliseren, maar die moreel verdoofd blijft voor de ethische keuzes die daarachter liggen.

Onderwijs dat alleen inzet op effectiviteit – de vraag ‘wat werkt?’ – verwaarloost de pedagogische diepgang van de vraag ‘wat is betekenisvol?’. Als we duurzaamheid in de klas behandelen als een reeks feiten en technieken die ‘afgevinkt’ moeten worden, creëren we misschien wel effectieve werknemers, maar vergeten we de mens te vormen die zich geroepen voelt om te handelen.

Waarom is de ‘plek der moeite’ onmisbaar in duurzaam onderwijs?

Goed onderwijs helpt leerlingen niet om ongemak te vermijden, maar om het uit te houden.

Een van de meest krachtige concepten die Biesta aanhaalt, is de noodzaak van de ‘plek der moeite’. Goed onderwijs moet studenten steun bieden om het op die plek uit te houden, in plaats van hen er “snel en vluchtig langs te leiden”.

De klimaatcrisis is de ultieme plek der moeite. Het is een plek van ongemak, van taaie vraagstukken en van het besef dat er geen simpele, technologische ‘quick fixes’ bestaan voor de manier waarop we met de aarde omgaan. Toch neigt ons onderwijssysteem er vaak naar om dit ongemak te omzeilen. We zoeken naar de “sluipwegen” die technologie en kunstmatige intelligentie ons bieden, in de hoop dat we de lastige vragen over onze eigen levensstijl en verantwoordelijkheid kunnen overslaan.

Bij Planeet in Actie geloven we dat juist die vertraging en onderbreking essentieel zijn. In onze lessen over burgerschap proberen we de ruimte te creëren waar leerlingen niet alleen antwoorden consumeren, maar waar ze worden geconfronteerd met vragen waar ze zelf niet naar op zoek waren. Dat schuurt. Dat kost moeite. En dat merken onze trainers ook. Vaak ontstaat er weerstand en discussie. Bijvoorbeeld over het eten van vlees. Maar juist door die weerstand en wrijving ontstaat de kans op wezenlijke inzichten over de wereld én over henzelf.

Wat vraagt duurzaam onderwijs van leerlingen: jezelf zijn of een zelf zijn?

Duurzaamheid in het onderwijs vraagt om morele ruggengraat, niet alleen om zelfontplooiing.

Het huidige ideaal van ‘Bildung’ – de brede vorming van talenten – klinkt prachtig, maar Biesta wijst op een historisch gevaar: ook breed gevormde en hoog ontwikkelde mensen kunnen vallen voor destructieve ideologieën als het geweten niet is aangescherpt. Het onderwijs moet daarom meer doen dan leerlingen uitnodigen om ‘jezelf te zijn’. Het moet hen aansporen om ‘een zelf’ te zijn.

Wat is het verschil?

• Jezelf zijn gaat over je eigen talenten, je individuele bloei en je goed voelen bij wat je doet.
• Een zelf zijn gaat over de weigering om gewetenloos achter de horde aan te lopen. Het gaat over het rechtzetten van je rug, het luisteren naar het “knagen van het geweten” en het nemen van verantwoordelijkheid, ook als dat niet comfortabel is.

In onze lessen dagen we leerlingen uit om die persoon te worden. Een duurzame wereld vraagt namelijk niet alleen om mensen die weten hoe het anders moet, maar om mensen die de moed hebben om de ‘horde’ de rug toe te keren als die horde de verkeerde kant op rent.

Wat is de pedagogische opdracht voor de toekomst?

Duurzaamheid in het onderwijs vraagt om vertraging, niet om efficiëntie.

Als we de klimaatcrisis echt serieus nemen, moeten we stoppen met het behandelen van duurzaamheid als een extra vakje op het rooster dat efficiënt moet worden ‘geleerd’. We moeten terug naar een pedagogiek die durft te vertragen. We moeten leerlingen toerusten om de lastige vragen over verantwoordelijkheid niet uit de weg te gaan.

Onderwijs dat enkel inzet op smalle scholing doet hooguit de helft van wat het zou moeten doen. De andere helft – de belangrijkste helft – is de vorming van een geweten dat niet alleen weet hoe de wereld in elkaar zit, maar dat zich ook afvraagt wat het zijn van een mens in die wereld van hem vraagt.

Bij Planeet in Actie blijven we die plek der moeite opzoeken. Niet omdat het makkelijk is, maar omdat het de enige plek is waar echte verandering begint.

Wil je leerlingen helpen om duurzaamheid niet alleen te begrijpen, maar ook te dragen? De gastlessen van Planeet in Actie ondersteunen scholen bij precies deze pedagogische verdieping. Stuur ons een bericht, en we nemen contact met je op.